ِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ» در پی یکدیگر آمدن شب و روز  به صورت همیشگی، به گونه ای که هرگاه یکی برود دیگری جای آنرا می گیرد، و گرمی و سردی و میانه و کوتاه و طولانی بودن، و فصل هایی که پدید می آیند و منافع انسانها و حیوانات و همه آن چه امور  با نظم و تدبیری انجام می شود که عقلها از آن حیرانند و  فرزانگان از درک آن عاجزند. این تغییرات بر قدرت و علم و حکمت و رحمت گسترده و لطف فراگیر گرداننده آن، و بر کارسازی و تدبیر و عظمت و فرمانروایی او دلالت می کند. همه این موارد ایجاب می کند که تنها او پرستش شود و تنها او مورد محبت و تعظیم قرار گیرد و تنها از او بیم داشت و به او امیدوار بود، و در راستای خشنودی او تلاش نمود.
« وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ» و در کشتی هایی که در دریا روان هستند. خداوند ساختن این کشتی ها را به بندگانش الهام نموده و ابزار و اسباب لازم جهت ساختن آن را در اختیار آنان قرار داده است. سپس دریای بیکران و  بادهایی را برای شما مسخر نموده است که با  آن کشتی های مملو از مسافر و کالای تجاری که آدمها مصالح و منافع زندگی اشان را با آن تامین می کنند به حرکت در می آورد . پس چه کسی ساختن این کشتی را به آنها الهام نمود؟ و چه کسی به آنها توانایی داد تا آن را بسازند؟ و چه کسی ابزار و اسباب ساختن کشتی را در اختیار آنان قرار داد؟ چه کسی دریا را برای آنها رام گرداند؟ و چه کسی برای ماشینهای آبی و خشکی، سوختنی را آفریده است که بوسیله آن انسانها و کالاها را حمل نمایند؟  
آیا این چیزها به طور اتفاقی درست شده اند، یا این مخلوق ضعیف و ناتوان که به هنگام  تولد نه دانشی است و نه توانایی و قدرتی، به تنهایی آن را ساخته و به راه انداخته است؟! مخلوقی که بدون علم و قدرت به دنیا آمده، سپس خداوند به او توانایی بخشیده، و آنچه را که می خواست به او یاد داده است. آیا او رام کننده این چیزهاست یا پروردگار واحدی که حکیم و داناست و هیچ چیزی وی را ناتوان و ضعیف نمی کند و انجام هیچ کاری برای او غیر ممکن نیست؟ آری  ! همه چیز در بر ابر ربوبیت و عظمت او سر تعظیم فرود می آورد، و بنده ضعیف فقط جزئی از اجزای اسباب و عواملی است که خداوند بوسیله آن عوامل، این امور را به وجود آورده است. پس این بیانگر رحمت خداوند و عنایت او به آفریده هایش است، و ایجاب می کند که محبت و ترس و امید و عبادات و کرنش و تعظیم برای او انجام شود.
« وَمَا أَنزَلَ اللّهُ مِنَ السَّمَاء مِن مَّاء» و آن بارانی است که از ابرها فرود می آید. « فَأَحْيَا بِهِ الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا» و در نتیجه انواع حبوبات و گیاهان را می رویاند که مورد نیاز خلائق است و بدون آن نمی توانند زندگی کنند.
آیا این بیانگر قدرت و توانایی خدایی نیست که آن را فرو فرستاده و بوسیله آن چیزهای زیادی را از زمین بیرون آورده است؟! و آیا بیانگر رحمت و لطف او نسبت به بندگان و تهیه منافع آنها و شدت نیازمندی بندگان به خدا نیست؟!
آری! همین امر ایجاب می کند که خداوند معبود و خدای آنها باشد، و مردگان را زنده کند و آنها را بر اعمالشان پاداش یا کیفر دهد. « وَبَثَّ فِيهَا» و در مناطق مختلف زمین گسترانده است « مِن كُلِّ دَآبَّةٍ» جنبندگان گوناگونی را، که بر قدرت و عظمت و یگانگی و فرمانروایی  بزرگ او دلیل می باشند. خداوند همه این جنبدگانِ روی زمین را برای انسان مسخّر و رام نموده است تا از آن استفاده کنند.
انسانها از گوشت بعضی از جنبدگان روی زمین استفاده می کنند و از شیر آن می نوشند، و بر بعضی از آنها سوار می شوند، و از بعضی از آنها برای تهیه منافع و محافظت از خویشت ن بهره می برند. و بعضی هستند که از آن عبرت و پند گرفته می شود. خداوند هر نوع جنبنده ای را در زمین پخش نموده و کفیل روزیشان است. پس هیچ جنبنده ای در روی زمین نیست مگر اینکه روزی آن بر عهده خداست و او قرارگاه و محل رفت و آمدش را می داند.
« وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ» و در گردش بادها و سرد و گرم شدن، و وزیدن آن به سوی جنوب و شمال و شرق و دیگر جهات، و اینکه خداوند گاهی به وسیله آن، ابرها را به حرکت در می آورد و گاهی بوسیله آن ابرها را به هم در می آمیزد، و گاهی بادها را ابزار تلقیح گیاهان و گاهی آن را سبب بارش باران قرار می دهد، و گاهی از شدت و زیان آن می کاهد، و گاهی بادها موجب رحمت شده و گاهی بشارت دهنده عذاب خواهند بود. 
پس چه کسی این کارها را می کند، و چه کسی در این بادها منافعی برای بندگان به ودیعه نهاده است؟! و چه کسی باد را مسخر نموده تا همه حیوانات با آن زنده بمانند و جسم ها و درختان و دانه ها و گیاهان را رشد دهد؟ آری! خداوند عزیز و حکیم و مهربان که نسبت به بندگانش لطف دارد، این بادها را مسخر نموده است. خداوندی که شایسته و سزاوار هر نوع کرنش و فروتنی و محبت و پرستش است و همه به سوی او باز خواهند گشت. خداوند ابرها را که آب زیاد با خود دارند میان آسمان و زمین مسخّر می سازد و به هر جا که بخواهد می برد و بوسیله آن شهرها و بندگان را زنده می گرداند و تپه ها و دره ها را سیر آب می کند. و به هنگام نیاز آب آنرا بر بندگان فرو می فرستد، و هرگاه آب باران به آنها زیان برساند، خداوند آن را نگاه می دارد، پس آن را از سر رحمت و لطف فرو می فرستد و نیز از سر مهربانی و عنایت باز می دارد. پس چقدر بزرگ است فرمانروایی و قدرت او! و چقدر احسان او فراوان و منت او مهربانانه است!
و چقدر زشت است که بندگان از روزی وی بهره برند و با احسان او زندگی کنند، سپس این روزی و احسان را در راه عصیان و سرپیچی از اوامر خداوند صرف نمایند؟ آیا این دلیلی بر بردباری و عفو و گذشت و لطف عظیم او نیست؟ پس در همه حال سپاس از آن خداست. 
خلاصه مطلب اینکه هرگاه انسان عاقل در جهان هستی و در امور شگفت  انگیز آفریده ها بیاندیشد و در صنعت و دقت و الطاف و حکمتی که در آن به ودیعه نهاده شده است فکر نماید به این نتیجه می رسد که جهان و پدیده های آن به حق و برای حق آفریده شده اند، و خواهد دانست که این مخلوقات، نشانه ها و کتاب های هدایتی هستند که انسان را به سوی حق و یگانگی خدا راهنمایی می کنند.  و می داند که این پدیده ها انسان را به آنچه پیامبران از روز آخرت خبر داده اند راهنمایی می کنند. و می داند که این آفریده ها تسلیم  فرمان خدا هستند و از خود تدبیری ندارند و نمی توانند از مدبر خود سرپیچی کنند.
پس معلوم شد که همه جهان هستی نیازمند و محتاج اوست و او از همه آفریده ها بی نیاز است. پس هیچ معبود و پروردگار به حقّی جز او نیست.	وَلاَ تَتَّخِذُواْ أَيْمَانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُواْ الْسُّوءَ بِمَا صَدَدتُّمْ عَن سَبِيلِ اللّهِ وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ و سوگندهايتان را در ميان خود وسيلۀ فريب قرار ندهيد تا (مبادا) قدمي پس از استواري اش بلغزد، و به سبب جلوگيري از راه خدا عذاب بزرگي را بچشيد و در آخرت عذاب بزرگي داشته باشيد. 
(وَلاَ تَتَّخِذُواْ أَيْمَ