ي ياد کنيد.
وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ و در آسمان ها و زمين و به هنگام عصر و زماني که به دم ظهر رسيده ايد خداي را ستايش نماييد.
يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ زنده را از مرده و مرده را از زنده بر مي آورد و زمين را پس از پژمرده شدنش زنده مي سازد، و بدينسان ]در روز قيامت از قبرها[ بيرون آورده مي شويد.
در اينجا خداوند از پاک و منزه بودن خويش از هر نوع نقص و بدي خبر داده و مي فرمايد او منزه و پاک است از اين که يکي از مخلوقات همانند او باشد، و بندگان را فرمان مي دهد تا او را به هنگام غروب و صبح و شامگاهان و به هنگام ظهر به پاکي ياد کنند. و اين اوقات پنجگانه که اوقات نمازهاي پنجگانه است خداوند بندگانش را فرمان داده که در اين اوقات پاکي و ستايش او را بگويند. و اين فرمان، هم شامل تسبيح و ستايش واجب – از قبيل نمازهاي پنجگانه که مشتمل بر اين تسبيح و ستايش است – و هم شامل تسبيح و ستايش است – و هم شامل تسبيح و ستايش مستحب است مانند اذکار صبح و شام و ذکرهايي که بعداز نمازهاي واجب خوانده مي شود، و نمازهاس سنتي که به مناسبت نمازهاي واجب خوانده مي شوند و مشتمل بر تسبيح و ستايش مي باشند. چون اين وقت ها که خداوند براي انجام نمازهاي فرض تعيين نموده بهترين اوقات هستند، پس تسبيح و ستايش خدا و عبادت او در اين وقت ها از ديگر اوقات بهتر است. و عبادت گرچه شامل گفتن «سبحان الله» در آن هم نشود اما چنانچه با اخلاص انجام گيرد عملاً خداوند از اينکه شريکي در عبادت داشته باشد پاک قرار داده مي شود، و منزه مي گردد از اينکه کسي در ميان مخلوقاتش شايستگي آن را داشته باشد که اخلاص و انابتي براي او انجام شود.
يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ زنده را از مرده بيرون مي آورد، همان طور که گياهان را از زمين مرده بيرون مي آورد و خوشه را از دانه، و درخت را از هسته، و جوجه را از تخم و مؤمن را از کافر بيرون مي آورد.
وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ و بر عکس، مرده را از زنده بيرون مي آورد. وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا و زمين را پس از پژمرده شدنش زنده و خرم مي سازد و بر آن باران فرو مي فرستد در حالي که مرده و خشک است، پس وقتي که آب بر آن نازل شد تکان مي خورد و گياهان زيبايي مي روياند، وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ و اين گونه شما از قبرهايتان بيرون آورده مي شويد.
پس اين دليل قاطع و روشني است بر اينکه خداوندي که زمين را پس از مرده بودنش زنده مي نمايد، مردگان را نيز اين چنين زنده مي کند.
و از نظر عقلي اين دو کار تفاوتي با هم ندارند و با مشاهده نمودن يکي، ديگري هم ممکن به نظر مي رسد.وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنتُم بَشَرٌ تَنتَشِرُونَ و از نشانه هاي خدا اين است که شما را از خاک آفريد سپس شما مردماني هستيد که در زمين پراکنده مي شويد.
وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ و از نشانه هايش آن است که از جنس خودتان همسراني آفريد تا در کنار آنان بياراميد و در ميانتان دوستي و مهرباني مقرر داشت، بي گمان در اين نشانه هايي است براي گروهي که مي انديشند.
در اينجا خداوند به بر شمردن نشانه هايش مي پردازد که بر يگانگي در عبادت او و کمال عظمت و نفوذ مشيت، و قوت اقتدارش، و آفرينش زيبا و گستردگي رحمت و احسانش دلالت مي نمايند. پس فرمود : وَ مِن ءَايتِهِ أن خَلَقَکُم مِّن تُرابٍ يکي از نشانه هاي خدا اين است که شما را از خاک آفريد، چرا که آدم پدر بشر را از خاک آفريد.
ثُمَّ إِذَا أَنتُم بَشَرٌ تَنتَشِرُونَ سپس شما مردماني هستيد که در زمين پراکنده مي شويد. پس کسي که شما را از خاک آفريد و شما را در گوشه هاي زمين پراکنده ساخت پروردگاري است که بايد عبادت شود و فرمانروايي است ستودني و مهربان که شما را پس از مرگ زنده مي گرداند.
وَ مِن ءَايتِهِ و از جمله نشانه هاي خدا که بر حکمت بزرگ و علم فراگير و رحمت و عنايت و افره اش نسبت به بندگانش دلالت مي نمايد اين است که، أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا براي شما از جنس خودتان همسراني متناسب با شما آفريد که همسان و همگون شما مي باشند.
لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً تا در کنار آنان بياراميد، و در ميان شما محبت و دوستي انداخت و در ازدواج و پيوندتان عواملي را مقرر نمود که محبت و و دوستي شما را فراهم مي آورد.
پس زن و مرد در قالب ازدواج از همديگر لذت مي برند و با برخورداري از فرزندان و تربيت آنها بهره مند مي شوند و شوهر در کنار زن آرام مي گيرد. پس دوستي و مودتي که در بين زن و شوهر است در ميان هيچ گروه ديگري يافت نمي شود. إنّ فِي ذَلِکَ لأيتٍ لَقَومٍ يتَفَکَّرُونَ بدون شک در اين براي گروهي که مي انديشند و در آيات خدا تدبر مي نمايند و از چيزي به چيزي ديگر راهياب مي شوند نشانه و پندهايي است.وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّلْعَالِمِينَ و از نشانه هاي خدا آفرينش آسمان ها و زمين و مختلف بودن زبان ها و رنگ هاي شماست، و بي گمان در اين براي دانشوران نشانه هايي ]عبرت انگيز[ است.
وَ مِن ءَايتِهِ مَنَامُکُم بِالَّيلِ وَ النَّهَارِ وَ البتِغَآؤُکُم مِّن فَضلِهِ إنَّ فِي ذَلِکَ لَآيتٍ لِّقَومٍ يسمَعُون و از نشانه هاي خدا خواب شما در شب و روز است و تلاش و کوششتان براي بهره مندي از فضل خدا. بي گمان در اين ]امر[ براي گروهي که گوش شنوا دارند عبرت ها و نشانه هايي است.
إنَّ فِي ذَلِکَ لَآيتٍ لِّقَومٍ يسمَعُونَ به درستي در اين امر براي کساني که گوش شنوا دارند و با تدبر و تعقل در آيات خدا مي انديشند عبرت ها و نشانه هايي است. همچنين دليلي است بر رحمت خداوند متعال. همانگونه که مي فرمايد : وَ مِن رَّحمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ الَّيلَ وَ النَّهَارَ لِتَسکُنُوا فِيهِ وَ لِتَبتَغُوا مِن فَضلِهِ وَ لَعَلَّکُم تَشکُرُونَ و از رحمت او اين است که شب و روز را براي شما بيافريد تا در آن آرام گيريد و فضل او را بجوييد و تا سپاس گزاريد. و اين بر کمال حکمت خداوند دلالت مي نمايد چون حکمت او اقتضاء نموده تا آفريده ها در يک وقت آرام گيرند و استراحت کنند. و حکمت او اقتضا کرده است تا در يک وقت براي تحصيل منافع ديني و دنيوي خود پراکنده شوند و اين جز با گردش شب و روز تحقق نمي يابد. و کسي که به تنهايي چنين نظامي را پديد آورده، شايسته است که به تنهايي پرستش شود.وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاء مَاء فَيُ