يده‌اي‌ متصور نيست‌ و عكس‌ العملش ‌به‌جايي‌ نمي‌رسد. ابن‌كثير نيز آيه‌ كريمه‌ را همين‌ گونه‌ معني‌ كرده‌ است‌.
اين‌ آيه‌ براي‌ مسلمانان‌ بسي‌ اميد آفرين‌ است‌ زيرا گوياي‌ آن‌ است‌ كه‌ مسلمان ‌هرگز نبايد در نصرت‌ الهي‌ شك‌ كند و بايد در هر شرايطي‌ شكيبا بوده‌ و يقين‌ داشته ‌باشد كه‌ سرانجام‌ پيروزي‌ از آن‌ وي‌ است‌.
 
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:436.txt">آيه  16</a><a class="text" href="w:text:437.txt">آيه  17</a><a class="text" href="w:text:438.txt">آيه  18</a><a class="text" href="w:text:439.txt">آيه  19</a><a class="text" href="w:text:440.txt">آيه  20</a><a class="text" href="w:text:441.txt"> آيه  21</a><a class="text" href="w:text:442.txt">آيه  22</a><a class="text" href="w:text:443.txt">آيه  23</a></body></html>سوره حج آيه  16
‏متن آيه : ‏
‏ وَكَذَلِكَ أَنزَلْنَاهُ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَأَنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يُرِيدُ ‏
 
‏ترجمه : ‏
 «و بدين‌ گونه‌ قرآن‌ را آياتي‌ بينات‌ فرو فرستاديم‌» بينات: يعني‌ واضح‌ و روشن‌، داراي‌ دلالت‌ آشكار بر مدلولات‌ و معاني‌ خود و دربرگيرنده‌ حجت‌هاي‌ قاطع‌ ازجانب‌ خداوند(ج) بر مردم‌ «و بدانيد كه‌ خدا هركه‌ را بخواهد راه‌ مي‌نمايد» يعني: هركه‌ را كه‌ حق‌ تعالي‌ ابتداء اراده‌ هدايتش‌ را داشته ‌باشد، هدايت‌ مي‌كند. يا بر هدايت‌ كسي‌ كه‌ از قبل‌ هدايت‌شده‌ و ره‌يافته‌ باشد، مي‌افزايد ـ و قطعا او را در اين ‌كار، حكمت‌ تام‌ و حجت‌ قاطع‌ است‌.
	سوره حج آيه  17
‏متن آيه : ‏
‏ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«همانا كساني‌ كه‌ ايمان‌ آوردند» به‌ خدا(ج) و پيامبرش‌ ص ، كه‌ ايشان‌ مسلمانانند «و كساني‌ كه‌ يهودي‌ شدند» آنان‌ منتسبان‌ به‌ آيين‌ موسي‌(ع) اند «و صائبي‌ها» فرقه ‌معروفي‌اند كه‌ به‌ هيچ‌ يك‌ از آيين‌هاي‌ منتسب‌ به‌ انبيا‡ وابستگي‌ ندارند «و مسيحيان‌» يعني: منتسبان‌ به‌ آيين‌ عيسي‌(ع) «و مجوس‌» يعني: زرتشتيان‌ كه‌ آتش‌ را مي‌پرستند و برآنند كه‌ عالم‌ داراي‌ دو اصل‌ است: نور و ظلمت‌. به‌ قولي: آنان ‌در اصل‌ يكتاپرست‌ بوده‌ و كتابي‌ آسماني‌ نيز داشته‌اند، سپس‌ به‌ انحراف‌ كشيده ‌شدند و كتابشان‌ از ميانشان‌ برداشته‌ شد «و كساني‌ كه‌ شرك‌ ورزيدند» يعني: بت‌پرستان‌ و ساير مشركان‌ به‌ خداي‌ سبحان‌ «البته‌ خدا روز قيامت‌ ميانشان‌ داوري ‌مي‌كند» پس‌ مؤمنان‌ را به‌ بهشت‌ و كافران‌ را به‌ دوزخ‌ وارد مي‌كند. به‌ قولي‌، فصل ‌ميانشان‌ به‌ اين‌ معني‌ است: خداوند(ج) كساني‌ را كه‌ برحقند، از كساني‌ كه‌ بر باطلند، جدا و متمايز مي‌گرداند «بي‌گمان‌ خداوند بر همه‌ چيز گواه‌ است‌» اعم‌ از افعال‌ و اقوال‌ و غيره‌ امور خلقش‌ و ذره‌اي‌ از او پنهان‌ نمي‌ماند، از اين‌رو، حكم‌ وفيصله‌ حق‌ تعالي‌ در ميان‌ بندگانش‌ از روي‌ علم‌ است‌ پس‌ بايد هر شخصي‌ در عقيده ‌و شيوه‌ عملش‌ بنگرد كه‌ به‌ كدامين‌ راه‌ روان‌ مي‌باشد؟.
	سوره حج آيه  18
‏متن آيه : ‏
‏ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَمَن فِي الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِّنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ وَمَن يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن مُّكْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«آيا ندانستي‌ كه‌ آنان‌ كه‌ در آسمانهايند براي‌ خدا سجده‌ مي‌كنند» از فرشتگان‌ «و آنان‌ كه‌ در زمينند» از مؤمنان‌ انس‌ و جن‌ نيز براي‌ خدا سجده‌ مي‌كنند. مراد ازسجده‌ در اينجا: سجده‌ طاعت‌ است‌ كه‌ مخصوص‌ عقلا مي‌باشد «و» سجده‌مي‌كنند براي‌ او «خورشيد و ماه‌ و ستارگان‌ و كوهها و درختان‌ و چهارپايان‌» سجده‌ اينها: سجده‌ انقياد كامل‌ و تسليم ‌بودن‌ تام‌ و تمام‌ به‌ فرمان‌ حق‌ تعالي‌ است «و» سجده‌ مي‌كنند براي‌ باري‌ تعالي‌ «بسياري‌ از مردم‌» به‌ سجده‌ طاعت‌ «وبسياري‌ هم‌ هستند كه‌ عذاب‌ بر آنان‌ ثابت‌ شده‌ است‌» زيرا از سجده‌ اطاعت‌ براي‌خداوند متعال‌ سر باز مي‌زنند و بنابراين‌، عذاب‌ بر آنان‌ ثابت‌ و لازم‌ مي‌شود «و هركه‌ را خدا خوار كند» بدين‌سان‌ كه‌ او را كافري‌ بدبخت‌ گرداند «او را هيچ‌ گرامي‌دارنده‌اي‌ نيست‌» كه‌ خوشبخت‌ و عزيزش‌ گرداند. يعني: كساني‌ سجده‌ كردن ‌براي‌ خداي‌ عزوجل‌ را فقط به‌ اين‌ خاطر ترك‌ مي‌كنند كه‌ آن‌ را ذلت‌ و خواري‌اي ‌مي‌دانند، درحالي‌كه‌ سجده ‌كردن‌ براي‌ حق‌ تعالي‌ در حقيقت‌ كرامت‌ و عزتي‌ براي‌ راهيافتگان‌ است‌ و ترك‌ آن‌ از روي‌ تكبر، ذلت‌ بزرگي‌ است‌ كه‌ خداوند(ج) هركه ‌را بخواهد با آن‌ خوار و ذليل‌ مي‌گرداند.
در حديث‌ شريف‌ آمده‌ است: «چون‌ فرزند آدم‌ آيه‌ سجده‌ رابخواند، شيطان‌ به‌ كناري‌ خزيده‌ گريه‌ مي‌كند و مي‌گويد: اي‌ واي‌ بر من‌، فرزند آدم‌ مأمور به‌ سجده‌ كردن‌ شد و سجده‌ كرد پس‌ بهشت‌ از آن‌ وي‌ است‌ اما من‌ كه‌ به‌ سجده‌ مأمور شدم ‌از آن‌ سر باز زدم‌ لذا دوزخ‌ از آن‌ من‌ است‌». «هرآينه‌ خدا هر چه‌ بخواهد انجام‌ مي‌دهد» از آن‌ جمله‌، گرامي‌داشتن‌ و خوار ساختن‌ هر كس‌ كه‌ بخواهد.
اين‌ آيه‌ ـ چنان‌كه‌ از حديث‌ مذكور بر مي‌آيد ـ از آيات‌ سجده‌ تلاوت‌ است‌.
 
سوره حج آيه  19
‏متن آيه : ‏
‏ هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِّن نَّارٍ يُصَبُّ مِن فَوْقِ رُؤُوسِهِمُ الْحَمِيمُ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«اين‌ دو فريق‌» كه‌ يك‌ گروه‌ از آنها يهود و نصاري‌ و صائبي‌ها و مجوس‌ و مشركان‌ و گروه‌ ديگر مسلمانانند، «دشمنان‌ يك‌ديگرند» به‌قولي‌ ديگر: مراد از دوفريق‌ دشمن‌؛ دو گروه‌ مؤمنان‌ و مشركاني‌ هستند كه‌ در روز بدر به‌ ميدان‌ مبارزه‌ آمدند پس‌ مراد از مؤمنان: حمزه‌ و علي‌ و عبيده‌(ج) و مراد از كافران: عتبه‌ و شيبه ‌فرزندان‌ ربيعه‌ و وليد فرزند عتبه‌ اند. مجاهد و عطاء مي‌گويند: «مراد از دو فريق‌، مؤمنان‌ و كافرانند به‌ طور عام‌، كه‌ اين‌ معني‌ شامل‌ بدريان‌ نيز مي‌شود». «كه‌ درباره‌ پروردگارشان‌» يعني: در باره‌ دينش‌، يا در باره‌ ذاتش‌، يا در باره‌ صفاتش‌، يا در باره‌ شريعت‌ مقرر وي‌ براي‌ بندگانش‌؛ «با هم‌ ستيزه‌ كردند پس‌ كساني‌ كه‌ كفر ورزيدند، برايشان‌ جامه‌هايي‌ از آتش‌ بريده‌ شده‌ است‌» يعني: آتش‌ دوزخ‌ به‌عنوان ‌لباسي‌ مناسب‌ حالشان‌ برايشان‌ آماده‌ شده‌ است‌ «از بالاي‌ سرشان‌ حميم‌ ريخته‌ مي‌