------
1.ابوداود، ترمذی، ابن ماجه و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی.
2.ابن ماجه با سند حسن. امام احمد همین دعا را انتخاب نموده است. و اسحاق ابن راهویه می‌گوید: «می‌توان : اللهم اغفرلی را نیز خواند، زیرا هر دو مورد از رسول‌الله‌ ص ثابت می‌باشند» این دعا مختص نوافل نیست در نمازهای فرض نیز می‌توان آن را خواند و این رأی شافعی، احمد، اسحاق و طحاوی است.
3.بخاری و مسلم.
4.ابوداود و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی و جمله آخر از بخاری و مسلم.
5.ابوعوانه و ابوداود با دو سند صحیح.
6.مسلم و بخاری.
7.ابوداود و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی.
8.احمد و ترمذی با تصحیح ترمذی.
9.ابوعوانه و ابوداود با دو سند صحیح.رسول‌الله ‌ص بعد از جلسه استراحت، برپای چپ، راحت می‌نشست تا اعضای بدنش از حرکت باز ایستد و هر یک از استخوان‌ها سرجایش برگردد[1].

--------------------------------------
1.بخاری و ابوداود. این نشستن را فقها، جلسه استراحت می‌نامند. و امام شافعی و امام احمد بدان فتوا می‌دادند. «التحقیق»، (111/1).رسول‌الله‌ ص برای رکعت دوم، با تکیه بر دست‌ها برمی‌خاست[1].
«وکان یعجن فی الصلاة: یعتمد علی یدیه إذا قام»[2] (دست‌هایش را گره می‌کرد و بر زمین می‌گذاشت و به کمک آنها بلند می‌شد).
در رکعت دوم بدون اینکه ساکت بماند قرائت را با «الحمد‌الله ...» آغاز می‌نمود[3]. در این رکعت نیز همان روش رکعت اول را در پیش می‌گرفت، با این تفاوت که آن را اندکی از رکعت اول کوتاه‌تر می‌گرفت.

--------------------------------------
1.شافعی و بخاری.
2.ابواسحاق حربی با سند خوب و معنای آن با سند صحیح در بیهقی وجود دارد. اما در روایتی که در آن ذکر شده که رسول‌خدا ‌ص همانند تیری بدون اینکه دست‌ها را بر زمین بگذارد، بلند می‌شد، ضعیف و غیرقابل استدلال می‌باشد. «الضعیفة»، (562، 929، 967). بعضی از دوستان فاضل، تقویت سند فوق را بر من اشکال گرفته‌اند که بنده در پاسخ اشکال آنان در «تمام المنة» سخن گفته‌ام.
3.مسلم و ابوعوانه. علما در مورد خواندن «اعوذ بالله ...» در رکعات بعدی، اختلاف نظر دارند که قول راجح نزد ما خواندن آن در شروع هر رکعت می‌باشد.رسول‌الله‌ ص «مسییء الصلاة» را به خواندن فاتحه در هر رکعت، امر نمود. چنانکه پس از دستور به خواندن آن، در رکعت اول[1] فرمود: «ثمّ افعل ذلک من صلاتک کلّها»[2] (و فی روایة : «فی کلّ رکعة»[3] (این را در تمام نماز (یا طبق روایتی در هر رکعت) انجام ده).
همچنین فرموده است: «فی کل رکعة قراءة»[4] (در هر رکعت، قرائتی وجود دارد).

--------------------------------------
1.ابوداود و احمد با سند قوی.
2.بخاری و مسلم.
3.احمد با سند جید.
4.ابن‌ماجه، ابن حبان در «صحیح» و احمد در «مسائل ابن هانی»، (1/52). جابر می‌گوید: کسی که رکعتی را بدون فاتحه بخواند، نماز نخوانده است، مگر اینکه پشت سر امام باشد «المؤطا لامام مالک».<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:95.txt">تشهد اول</a><a class="text" href="w:text:96.txt">اشاره با انگشت</a><a class="text" href="w:text:97.txt">وجوب تشهد اول و مشروعیت دعا در آن</a><a class="text" href="w:text:98.txt">صیغه‌های تشهد</a><a class="text" href="w:text:99.txt">درود، محل و صیغه‌های آن</a><a class="text" href="w:text:100.txt">صیغه‌های درود</a><a class="text" href="w:text:101.txt">فواید مهمی در مورد درود بر پیامبر‌ ص</a><a class="text" href="w:text:102.txt">برخاستن برای رکعت سوم و چهارم</a><a class="text" href="w:text:103.txt">خواندن قنوت نازله در نمازهای پنجگانه</a><a class="text" href="w:text:104.txt">قنوت در وتر</a><a class="text" href="w:text:105.txt">وجوب تشهد آخر</a><a class="text" href="w:text:106.txt">وجوب درود خواندن</a><a class="text" href="w:text:107.txt">وجوب پناه جستن به خداوند از چهار چیز قبل از بقیه دعاها</a><a class="text" href="w:text:108.txt">دعاهای مأثوره قبل از سلام</a><a class="text" href="w:text:109.txt">سلام گفتن</a><a class="text" href="w:text:110.txt">وجوب سلام گفتن</a></body></html>رسول‌الله‌ ص پس از فارغ شدن از رکعت دوم، برای تشهد می‌نشست؛ با این تفصیل که در نمازهای دو رکعتی، مانند نماز صبح[1] و در تشهد اول نمازهای بیش از دو رکعت[2]، قدم چپ را فرش می‌نمود و بر آن می‌نشست و قدم راست را نصب می‌کرد؛ همان‌گونه که در میان دو سجده، می‌نشست.
و در این مورد به «مسییء الصلاة» فرمود: «فإذا جلست فی وسط الصلاة: فاطمئن، و افرش فحذک الیسری، ثمّ تشهّد»[3].
ابوهریره رضی الله عنه می‌گوید: مرا خلیلم (رسول‌خدا ‌ص) از نشستن در نماز، بسان سگ، نهی فرمود[4].
رسول‌الله‌ ص به هنگام تشهد، کف دست راست خویش را بر روی ران راست و کف دست چپ (و در روایتی آمده است که بر روی دو زانو) قرار می‌داد[5].
آرنج دست راستش را، راحت بر روی ران راست، می‌گذاشت[6].
مردی، در نماز، بر روی دست چپ خویش تکیه داده بود، رسول‌‌الله‌ ص او را از این عمل منع کرد و فرمود: این، شیوه نماز خواندن یهود است[7].
و در روایتی دیگر، چنین آمده است: «لاتجلس هکذا؛ إنّما هذا جلسة الّذین یعذّبون»[8].
(این‌گونه منشین، زیرا این، شیوه نشستن کسانی است که عذاب داده خواهند شد).
و به عبارتی فرمود: این نشستن کسانی است که خشم و غضب پروردگار شامل حال آنان شده است[9].

--------------------------------------
1.نسائی با سند صحیح.
2.بخاری و ابوداود.
3.ابوداود و بیهقی با سند جید.
4.طیالسی، احمد و ابن ابی‌شیبه. و این حدیث، حسن است. واقعا نهی شده عبارت از اینست که انسان مانند سگ نشیمنگاه خود را بر روی زمین گذاشته، پاها را نصب نماید و دست‌ها را بر زمین بنهد. و این، با اقعاء جایز در میان دو سجده فرق می‌کند.
5.مسلم و ابوعوانه.
6.ابوداود و نسائی با سند صحیح. (این در صورتی ممکن است که نشیمنگاه سمت چپ بر روی زمین گذاشته شود و قدم راست، نصب گردد (مترجم).
7.بیهقی و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی. «الارواء»، (380).
8.احمد و ابوداود با سند جید.
9.عبدالرزاق و به تصحیح عبدالحق در «احکام» (به تحقیق بنده).رسول‌الله‌ ص در تشهد، کف دست چپ را باز می‌گذاشت، ولی انگشتان کف دست راست را گره می‌نمود و با انگشت شهادت، اشاره می‌کرد و ضمناً به آن می‌نگریست[1].
به هنگام اشاره، انگشت شصت را روی انگشت وسط می‌گذاشت[2].
و گاهی آن را به صورت حلقه درمی‌آورد[3].
و انگشت شهادت را بلند می‌کرد و آن را به حرکت درمی‌آورد و دعا می‌نمود[4].
رسول‌الله‌ ص می‌فرمود: «لهی أشدّ علی الشّیطان من الحدید. یعنی: السبّابة»[5].
(این اشاره با انگشت، بر شیطان، از آهن، کارآمدتر است).
اصحاب پیامبر ص، در نحوه اشاره کردن به یکدیگر ایراد می‌گرفتند[6].
رسول‌الله ‌ص در هر تشهد (اول و آخر) اشاره می‌نمود[7].
و یک بار متوجه مردی شد که در تشهد، با دو انگشت اشاره می‌کرد، به ایشان فرمود: «أحدّ (أحدّ)» (با یکی، با یکی) و به سبابه خویش اشاره نمود[8].

--------------------------------------
1.مسلم و ابوعوانه و ابن خزیمه.
2.مسلم و ابوعوانه.
3.ابوداود، نسائی، ابن جارود در «المنتقی»، (208) و ابن خزیمه و ابن حبان با سند صحیح.
4.ابوداود، نسائی، ابن جارود در «المنتقی»، (208) و ابن خزیمه و ابن حبان با سند صحیح.
امام طحاوی می‌گوید: «یدعو بها» بیانگر این مطلب است که این کار در آخر نماز صورت گرفته است.
بنده (