د، نمازش درست نخواهد بود).
رسول‌الله ‌ص در سجده، زانوها و نوک پاهایش را محکم و استوار بر زمین قرار می‌داد[13] و سر انگشتان پاهایش را به سوی قبله می‌نمود[14] و پاشنه‌ها را به یکدیگر می‌چسباند[15] و پاها را نصب می‌‌کرد[16] و بدان امر می‌نمود[17] و انگشتان پا را دولا می‌کرد[18] بدین صورت، رسول‌الله‌ ص بر هفت عضو، سجده می‌کرد که عبارتند از : دو کف دست، دو زانو، قدم‌ها، پیشانی و بینی.
رسول‌الله ‌ص پیشانی و بینی را در سجده، یک عضو به حساب می‌آورد، چنانکه فرموده است: به من دستور داده شده که بر هفت عضو و استخوان، سجده کنم : بر پیشانی (و در اینجا رسول‌الله‌ ص به بینی خود اشاره نمود)، دست‌ها، زانوها و نوک پاها، و نیز به من دستور داده شده است که (به هنگام رکوع و سجده) لباس‌ها و موهایمان را جمع نکنیم[19] و می‌فرمود: «إذا سجد العبد؛ سجد معه سبعة آرابٍ : وجهه، و کفّاه رکبتاه و قدماه»[20] (به هنگام سجده، هفت عضو بدن به سجده می‌افتند: چهره، دو کف دست، زانوها و قدم‌ها).
و در مورد مردی که موهایش را پشت سرش بسته بود و نماز می‌خواند، فرمود مثال این مرد مانند کسی است که نماز دست‌هایش به پشت بسته شده باشد[21].
همچنین در این مورد فرموده است: این (بستن موها به پشت) نشستگاه شیطان است  یعنی کرسی و صندلی شیطان[22].
رسول‌الله‌ ص در سجده، آرنج دست‌ها را بر زمین می‌نهاد[23] بلکه آنها را بلند و دور از پهلوها نگه می‌داشت. طوری که سفیدش زیر بغل‌هایش از پشت به چشم می‌خورد[24] و ممکن بود که بچه گوسفندی بتواند از زیر بغل ایشان، عبور کند[25] و در آن (دور داشتن دست‌ها) طوری مبالغه می‌نمود که بعضی از اصحاب، می‌گفتند: از بس که در سجده، بازوهایش را از پهلوهایش دور نگه می‌داشت دلمان به حالش می‌سوخت[26].
و دیگران را نیز به رعایت آن، دستور می‌داد. چنانکه فرموده است: «إذا سجدت؛ فضع کفّیک و ارفع مرفقیک»[27].
(هنگام سجده، کف دست‌هایت را بر زمین بگذار و آرنج‌ها را بلند نگهدار)[28].
همچنین فرموده است: در سجده، اعتدال و آرامش خود را حفظ کنید و دست‌ها را بسان سگ، پهن نکنید.
و نیز فرموده است: دست‌ها را بسان حیوانات درنده پهن نکنید، اگر چنین کردی، در واقع همه اعضای جسمت با تو سجده کرده‌اند[29].

--------------------------------------
1.ابن خزیمه، (1/76/1)، دارقطنی و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی. و احادیثی که مخالف با این حدیث هستند، صحیح نمی‌باشد امام مالک و احمد نیز همین را گفته‌اند «التحقیق لابن الجوزی»، (8/108/2). مروزی در «مسائل»، (1/147/1) به سند صحیح این سخن امام اوزاعی را نقل کرده که ایشان فرموده‌اند: آنهایی را که من از گذشتگان دیده‌ام، دست‌ها را قبل از زانوها به زمین می‌گذاشتند.
2.ابوداود و تمام رازی در «الفوائد»، (ق 108/1) و نسائی در «الصغری» و «الکبری»، (47/1) با سند صحیح و عبدالحق در «احکام الکبری»، (54/1) آن را صحیح قرار داده و در «التهجد»، (56/1) گفته : این حدیث از حدیث وائل که معارض با آن است، صحیح‌تر می‌باشد. از نظر سند، حدیث وائل و دیگر روایات هم معنی آن، صحیح نیستند چنانکه بنده در «الضعیفة»، (929) و «الارواء»، (357) در این مورد توضیح داده‌ام. مخالفت با شتر وقتی محقق می‌شود که دست‌ها را قبل از زانو به زمین بگذاریم زیرا شتر زانوها را نخست به زمین می‌گذارد و زانوهای شتر در دستانش قرار دارد چنان که در، «لسان العرب» و دیگر کتب لغت آمده است.
امام طحاوی در «مشکل آثار» و «شرح معانی آثار» همین مطلب را بیان داشته است. همچنین امام قاسم سرقسطی در «غریب الحدیث»، (2/70/1) به سند صحیح این قول ابوهریره را نقل کرده است که می‌فرماید: «همچون شتر فراری، زانو نزنید» هدف ایشان این است که به هنگام سجده خود را همچون شتر به زمین نیندازید، بلکه با حفظ آرامش، نخست، دست‌ها را و بعد و از آن زانوها را روی زمین بگذارید، چنان که در این مورد، روایت مرفوع و مفسری وجود دارد» آنگاه حدیث فوق را بیان نموده است. اما در این مورد ابن قیم سخن عجیبی گفته‌اند. ایشان می‌گوید: «این سخن، خردمندانه نیست و اهل لغت نیز چنین معنایی را نمی‌شناسند» که ما در رد ابن قیم، منابع بالا را ذکر کردیم، و برای تفصیل بیشتر در این مورد به رساله‌ای که در رد شیخ تویجری نوشته‌ام و به زودی چاپ و منتشر خواهد شد، مراجعه کنید.
3.ابن خزیمه، (1/79/1)، احمد، سراج و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی. «الارواء»، (313).ابن خزیمه، (1/79/1)، احمد، سراج و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی. «الارواء»، (313).
4.ابوداود و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی.
5.ابن خزیمه، بیهقی و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی.
6.بیهقی با سند صحیح.
7.ابوداود و ترمذی و ترمذی و ابن ملقن آن را صحیح دانسته‌اند. «الارواء»، (309).
8.ابوداود و نسائی با سند صحیح.
9.ابوداود و ترمذی و ترمذی و ابن ملقن آن را صحیح دانسته‌اند. «الارواء»، (309).
10.ابوداود و احمد با سند صحیح.
11.ابن خزیمه، (1/10/1) با سند حسن.
12.دارقطنی، طبرانی، (3/140/1) و ابونعیم در اخبار اصبهان.
13.بیهقی با سند صحیح و ابن ابی‌شیبه، (1/82/2) و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی.
14.بخاری، ابوداود. ابن سعد از ابن عمر روایت نمود که ایشان دوست داشت در نماز، اعضای بدنش تا جایی که ممکن بود به سوی قبله باشد، حتی انگشت ابهام خویش را به به سوی قبله می‌نمود.
15.طحاوی و ابن خزیمه، (654) به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی.
16.بیهقی با سند صحیح.
17.ترمذی و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی.
18.ابوداود، ترمذی، نسائی و ابن ماجه با تصحیح ترمذی.
19.بخاری و مسلم. «الارواء»، (310).
20.مسلم و ابوعوانه و ابن حبان.
21.مسلم و ابوعوانه و ابن حبان. ابن اثیر می‌گوید: «اگر موهای سر، به پشت بسته نباشد، در حال سجده به زمین می‌افتد و به صاحبشان ثواب سجده آنها داده می‌شود» به نظر بنده، این حکم، مخصوص مردان است و زنان را شامل نمی‌شود چنانکه شوکانی از ابن العربی نیز چنین نظری نقل نموده است.
22.ابوداود، ترمذی با تصحیح ابن خزیمه و ابن حبان. «صحیح ابی‌داود»، (653).
23.بخاری و ابوداود.
24.بخاری و مسلم «الارواء»، (359).
25.مسلم و ابوعوانه و ابن حبان.
26.ابوداود و ابن ماجه با سند حسن.
27.مسلم و ابوعوانه.
28.بخاری و مسلم و ابوداود.
29.ابن خزیمه، (1/80/2)، مقدسی در «المختاره» و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی.رسول‌الله ‌ص همواره به کامل کردن رکوع و سجده، تأکید داشت و کسانی را که در این امر سهل‌انگاری می‌ورزند، به گرسنگانی تشبیه می‌کرد که می‌خواهند با خوردن یک یا دو عدد خرما، سیر شوند که نمی‌شوند، و این‌گونه افراد را، بدترین دزد لقب داد. و نماز کسی را که در رکوع و سجده، کمرش را راست نمی‌کرد، باطل می‌دانست. همان‌طور که در بحث رکوع و ابتدای همین بحث، شرح آن گذشت.رسول‌الله ‌ص در سجده، هر بار اذکار و دعاهای مختلفی انتخاب می‌نمود و قرائت می‌کرد، که نمونه‌ای از آنها را در اینجا ذکر می‌کنم:
.1«سبحان ربّی الأعلی» (سه مرتبه)[1] و گاهی بیشتر از سه مرتبه تکرار می‌فرمود: چنانکه یک بار در نماز شب، به قدری آن را تکرار نمود که ن