عر و ادب فارسی باشد، او را «خداوندگار عشق و عرفان» لقب داده‌اند. وی از نوادگان حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنه است و در کودکی با شیخ عطار ملاقات داشته. کتاب معروف «مثنوی معنوی» مولانا سرشار از داستان‌های زندگی پیامبر رحمت صلى الله علیه وسلم است که نمی‌دانیم از «نعت تعظیم حضرت مصطفی صلى الله علیه وسلم که در انجیل بود» بگوییم، یا از «کژ ماندن دهان آن شخص گستاخ که نام پیغمبر صلى الله علیه وسلم به تمسخر برد»، یا از «آمدن باران و تر نشدن جامه‌ی مبارک آن‌حضرت صلى الله علیه وسلم »، یا از «نالیدن ستون حنانه از هجر رسول صلى الله علیه وسلم» و یا «از معجزه‌اش که سنگریزه‌ها به لا إله إلا الله گفتن گواهی دادند» و یا… و…

مولانا «نعت تعظیم حضرت مصطفی صلى الله علیه وسلم که در انجیل بود» را چنین بیان می‌نماید:
بود در انجیل نام مصطفی /*/ آن سر پیغمبران بحر صفا
بود ذکر حلیه‌ها و شکل او /*/ بود ذکر غز و صوم و اکل او
طایفه نصرانیان بهر ثواب /*/ چون رسیدندی بدان نام و خطاب
بوسه دادندی بدان نام شریف /*/ رونهادندی بدان وصف لطیف
اندرین فتنه که گفتم آن گروه /*/ ایمن از فتنه بدند و از شکوه
ایمن از شر امیران و وزیر /*/ در پناه نام احمد مستجیر
نسل ایشان نیز هم بسیار شد /*/ نور احمد ناصر احمد یار شد
و آن گروه دیگر از نصرانیان /*/ نام احمد داشتندی مستهان
مستهان و خوار گشتند از فتن /*/ از وزیر شوم رای و شوم فن
مستهان و خوار گشتند آن فریق /*/ گشته محروم از خود و شرط طریق
هم مخبط دینشان و حکمشان /*/ از پی طومارهای کژ بیان
نام احمد چون چنین یاری کند /*/ تا که نورش چون مددکاری کند
نام احمد چون حصاری شد حصین /*/ تا چه باشد ذات آن روح الامین
و در اظهار معجزه‌ی پیامبر صلى الله علیه وسلم که سنگ‌ها در دستان ابوجهل لعین به تهلیل شروع کردند، چنین می‌گوید:
از میان مشت او هر پاره سنگ /*/ در شهادت گفتن آمد بی درنگ
لا إله گفت و إلا الله گفت /*/ گوهر احمد رسول الله سفت

* * *
شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی ـ رح ـ (۶۹۱- ۶۰۶ ه‍.ق.) فرمانروای مسلّم ملک سخن ـ اعم از نظم و نثر ـ،  یکی از بزرگ‌ترین سخن‌سرایان جهان است و چیره‌دست‌ترین و نامورترینِ نویسندگان زبان فارسی؛ و یکی از پیامبران این فن! که در این مقام کسی به پای او نرسیده و نخواهد رسید.
ایشان به گفته‌ی استاد ندوی ـ رح ـ: [در بوستان] شعری بسیار جامع و مانع و روح‌بخش گفته، گویا دریا را در کوزه‌ای گنجانده؛ یا به تعبیر دیگر فشرده‌ی تمام کتاب‌خانه‌ها[ی جهان] را در یک سطر خلاصه کرده:
یتیمی که ناکرده قرآن درست /*/ کتب‌خانه‌ی چند ملت بشست

سعدی در «گلستان» می‌نویسد: … سرور کاینات، و مفخر موجودات، و رحمت عالمیان، و صفوت آدمیان و تتمّه‌ی دور زمان، محمّد مصطفی صلى الله علیه وسلم؛
شفیع مطاع نبی کریم /*/ قسیم جسیم نسیم وسیم
چه غم دیوار امت را که دارد چون تو پشتیبان /*/ چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان
بلغ العلی بکماله، کشف الدجی بجماله /*/ حسنت جمیع خصاله، صلّوا علیه و آله
و در «بوستان» در ستایش پیغمبر صلى الله علیه وسلم چنین می‌سرایند:
کریم السجایا، جمیل الشیم /*/ نبیّ البرایا، شفیع الامم
کلیمی که چرخ و فلک طور اوست /*/ همه نورها پرتو نور اوست
یتیمی که ناکرده قرآن درست /*/ کتب‌خانه‌ی چند ملّت بشست
چه نعت پسندیده گویم ترا؟ /*/ علیک السّلام ای نبیّ الورا
درود ملک بر روان تو باد /*/ بر اصحاب و بر پیروان تو باد
خدایت ثنا گفت و تبجیل کرد /*/ زمین بوس قدر تو جبریل کرد
بلند آسمان پیش قدرت خجل /*/ تو مخلوق و آدم هنوز آب و گِل
تو اصل وجود آمدی از نخست /*/ دگر هر چه موجود شد، فرع تست
ندانم کدامین سخن گویمت /*/ که والاتری زان‌چه من گویمت
ترا عزّ لولاک تمکین بس است /*/ ثنای تو طه و یاسین بس است
چه وصفت کند سعدیِ ناتمام؟ /*/ علیک الصّلوة ای نبی السّلام

و در قصایدش «در ستایش حضرت رسول اکرم صلى الله علیه وسلم» شعر بسیار زیبایی دارد:
ماه فرو ماند از جمال محمّد /*/ سرو نباشد به اعتدال محمّد
قدر فلک را کمال و منزلتی نیست /*/ در نظر قدر با کمال محمّد
وعده‌ی دیدار هر کسی به قیامت /*/ لیله‌ی اُسری شب وصال محمّد
آدم و نوح و خلیل و موسی و عیسی /*/ آمده مجموع در ظلال محمّد
عرصه‌ی گیتی مجال همت او نیست /*/ روز قیامت نگر مجال محمّد
و آنهمه پیرایه بسته جنت فردوس /*/ بو که قبولش کند بلال محمّد
هم‌چو زمین خواهد آسمان که بیفتد /*/ تا بدهد بوسه بر نعال محمّد
شمس و قمر در زمین حشر نتابد /*/ نور نتابد مگر جمال محمّد
شاید اگر آفتاب و ماه نتابد /*/ پیش دو ابروی چون هلال محمّد
چشم مرا تا به‌خواب دید جمالش /*/ خواب نمی‌گیرد از خیال محمّد
سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی /*/ عشق محمّد بس است و آل محمّد

باز در جایی دیگر از قصایدش چنین اظهار عجز می‌کند:
چندین هزار سکه‌ی پیغمبری زده /*/ اوّل به‌نام آدم و آخر به مصطفی
الهامش از جلیل و پیامش ز جبرئیل /*/ رأیش نه از طبیعت و نطقش نه از هوا
در نعت او زبان فصاحت که را رسد؟ /*/ خود پیش آفتاب چه پرتو دهد سها؟
ای برترین مقام ملائک بر آسمان /*/ با منصب تو زیر ترین پایه‌ی علا
شعر آورم به حضرت عالیت؟ زینهار! /*/ با وحی آسمان چه زند سحر مفترا؟
و در آخر تو گویی بحر را در کوزه بند آورده باشد، می‌گوید:
یا صاحب الجمال و یا سیّد البشر /*/ من وجهک المنیر لقد نوّر القمر
لا یمکن الثناء کما کان حقّه /*/ بعد از خدا بزرگ تویی، قصه مختصر
البته این شعر در بعضی از کتاب‌های شعری چاپ پاکستان به شیخ سعدی منسوب است؛ اما در دیوان‌های چاپی شیخ دیده نشد؛ در کتابی دیگر به شاه عبدالعزیز محدث دهلوی منسوب بود. والله أعلم.

* * *
امیر خسرو دهلوی ـ رح ـ (۷۲۵- ۶۵۱ ه‍.ق.) طوطی زبان‌آور هند، شاعر، نویسنده و مورخ را «سعدی هندوستان» لقب داده‌اند. وی از مریدان خاص خواجه نظام‌الدین اولیاء ـ رح ـ است. در نعت نبی مکرّم صلى الله علیه وسلم چنین می‌سراید:
زهی روشن ز رویت چشم بینش /*/ وجودت کیمیای آفرینش
مبارک نامه‌ی قرآن تو داری /*/ که مرغ نامه شد روح الأمینش
چه بیند مردم ار از خاک پایت /*/ نباشد سرمه‌ی عین الیقینش
که دارد جز تو دست آن که باشد /*/ کلید نُه فلک در آستینش

و در یک رباعی چنین می‌گوید:
ای آن که شده طفیلت آدم پیدا /*/ گشت از سبب تو چرخ اعظم پیدا
نور تو نگنجید چو در یک عالَم /*/ بهر تو خدا کرد دو عالم پیدا

باز در رباعی‌ای دیگر می‌سراید:
از عزّ محمّد ار نداری خبری /*/ کن از ره عقل در شهادت نظری
الله و محمّدست پیوسته به هم /*/ یعنی که میانشان نگنجد دگری

* * *
فخرالدین عراقی ـ رح ـ (۶۸۸- ۶۱۰ ه‍.ق.) عارفی از سلسله‌ی سوختگان و از مریدان خاص مولانا جلال الدین رومی ـ رح ـ است و از شاعران نامدار ایرانی؛ که شعر و نثرش هر دو گرم و دلپذیر و کلامش ساده و استوار و پرتأثیر است. وی بزرگ‌ترین افتخارش را بودن خاک پای پیامبر‌ صلى الله علیه وسلم می‌داند:
بر فرق کاینات چرا پا نمی‌نهم؟ /*/ آخر نه خاک پای عزیز پیمبرم؟
و در مدح نبی اکرم صلى الله علیه وسلم چنین می‌سرایند:
آن بحر که موج اوست دریا /*/ و آن نور که ظل اوست اشیا
نوری که جمال جمله هستی /*/ از تاب جمال اوست پیدا
اول ز پی نظاره‌ی او /*/ شد عین همه‌ی جهان مهیا
و آخر هم آفتاب رویش /*/ شد صورت جسم و جان هویدا
او روی حقیقت و عین حق نیز /*/ بل عین حقیقتست و اعلا
و آن نور که حق بدو توان دید /*/ باشد همه والضحی و طاها
فی الجمله کمال صورت اوست /*/ آیینه‌ی ذات حق تعالی
در آینه مصطفی چه بیند؟ /*/ جز حسن و جمال ذات والا
باز در نعت رسول اکرم صلى الله علیه وسلم می‌گوید:
ساحت قدسش مبرا از چه و چون و چرا /*/ لطف صنع او منزه آلت عون و ظهیر
یک سخن گفته دو عالم ز آن سخن جان یافته /*/یک نظر کرده به آدم گشته در عالَم وزیر
جذبه‌ای از نور نارش گشته موسی را دلیل/*/قطره‌ای از آب رویش خضر را کرده نضیر
بر بساط رحمتش عالم چو آدم مفتقر/*/بر در فضلش سلیمان نیز چون سلمان فقیر
در دم عیسی دمیده شمه‌ای از خلق خود/*/تا دهد مژده کالا یا قوم قد جاء البشیر
هشت بستان کرده بهر دوستانش پر نعیم/*/  هفت زندان از برای دشمنانش پر زحیر

* * *
کمال الدین ابوالعطا محمود بن علی معروف به «خواجوی کرمانی» ـ رح ـ (م۷۵۰ ه‍.ق.) به دلیل هنرنمایی‌هایش به ”نخلبند شاعران“ شهرت دارد. در یک ترکیب‌بندی بعد از توحید باری تعالی در نعت شاه مدینه چنین می‌سراید:
آن شاه ابطحی که سلیمان گدای اوست /*/تعظیم مروه و عرفات از صفای اوست
آدم که او مقدمه‌ی جیش اصفیاست /*/ خاشاک روب بارگه اصطفای اوست
جام جهان نمای زر اندود آفتاب /*/ عکسی ز ماه رایت گیتی گشای اوست
این چار طاق شش در هفت آشکوی چرخ /*/ یک تا بخانه در حرم کبریای اوست
طاووس بوستان رسالت که جبرئیل /*/ هنگام وحی بلبل دستانسرای اوست
آئینه‌ی سکندر و تاریکی خضر /*/ روی چو ماه و گیسوی خورشید سای اوست
سلطان بارگاه رسالت که آسمان /*/ فرّاش آستانه‌ی خلوتسرای اوست
طفلی که هست عالم و آدم طفیل او /*/ صدیق شیخ زاویه داران خیل او
بندی از یک مسمط فی نعت النبی الامی العربی الهاشمی القرشی صلى الله علیه وسلم:
ای تو در بستانسرای لی مع الله خوش نظر /*/ کرده بر صدر الم نشرح دل پاکت مقر
در شبستان ابیت افکنده خوان ما حضر /*/ وز سر انگشت تو منشق ماه زرین را سپر
نرگس مکحولت از بستان ما زاغ البصر /*/ وز عقیقت درج لا احصی ثنای پر گهر
سر بر آر از مرقد و مستان غفلت را نگر /*/ دیده بگشای و گنه کاران امت را ببین

* * *
مولانا عبید زاکانی ـ رح ـ (م۷۲۲ ه‍.ق.) شاعر و نویسنده‌ی طنزپرداز و شوخ طبع سده‌ی هشتم است. ایشان در یک ترکیب‌بند ضمن توحید باری تعالی، در نعت رسول اکرم صلى الله علیه وسلم چنین می‌گویند:
خرم کسی که با تو کند آشنایی /*/ وز نور مصطفی رسدش روشنایی
ای خواجه‌ای که خسرو گردون غلام تست /*/ بر منظر دَنی فتدلّی مقام تست
تا دور روزگار بود دور دور تو /*/ تا نام کاینات بود نام نام تست
چندانکه عقل راه برد احترام تو /*/ چندانکه وهم سیر کند احتشام تست
دایم صفای چهره‌ی صبح و سواد شام /*/از نور روی و سایه‌ی زلف چو شام تست
زنهار از جهان نظرِ لطف بر مدار /*/ کاین هم خرابه‌ایست که در اهتمام تست
کوس سعادت تو بر افلاک می‌زنند /*/ وز بهر تو منادی لولاک می‌زنند
ای دل گشایش از در اهل صفا طلب /*/ دولت ز یمن پیروی مصطفی طلب
ور بایدت که دیده‌ی جان را جلا دهی /*/ از گرد خاک پای نبی توتیا طلب
بس عاجزند خلق به کس التجا مکن /*/ هر آرزو که می‌طلبی از خدا طلب

* * *
رِند فرزانه‌ی شیراز خواجه شمس الدین محمّد حافظ شیرازی ـ رح ـ (۷۹۲- ۷۲۶ ه‍.ق.) ملقب به «لسان الغیب» با وجود اشعار کمش از محبوب‌ترین شاعران ایرا