از ظهر را پنج رکعت خواند، به او گفته شد آيا به نماز اضافه شده است؟ فرمود : چي شده؟ گفتند پنج رکعت خواندي؛ سپس پيامبر ص بعد از آنکه سلام داده بود دو سجده برد».

3- هرگاه تعداد رکعات نمازي را کمتر خواند و سلام داد 
از ابوهريره رض روايت است : (أن رسول الله ص انصرف من اثنتين، فقال له ذواليدين : أقصرت الصلاة أم نسيت يا رسول الله؟ قال رسول الله ص : أصدق ذواليدين؟ فقال الناس : نعم فقام رسول الله ص فصلي اثنتين أخريين ثم سلم، ثم کبر فسجد مثل سجوده أو أطول، ثم رفع)[6] «پيامبر ص بعد از خواندن دو رکعت سلام داد. ذواليدين به اوگفت : اي رسول خدا آيا نماز را کوتاه کردي يا فراموش کردي؟پيامبر ص فرمود : آيا ذواليدين راست مي‌گويد؟ مردم گفتند : بله، پيامبر ص بلند شد و دو رکعت ديگر نماز خواند و سلام داد، سپس ألله اکبر گفت و مانند سجده‌هاي ديگرش يا طولاني‌تر از آنها سجده برد سپس سرش را بلند کرد».

از عمران بن حصين روايت است : (أن رسول الله ص صلي العصر فسلم في ثلاث رکعات ثم دخل منزله، فقام إليه رجل يقال له الخرباق، وکان في يديه طول. فقال : يا رسول الله فذکر له صنيعه، و خرج غضبان يجر رداءه حتي انتهي إلي الناس فقال : «أصدق هذا؟» قالوا نعم. فصلي رکعة ثم سلم. ثم سجد سجدتين، ثم سلم)[7] «پيامبر ص نماز عصر را خواند، و در رکعت سوم سلام داد، سپس وارد خانه‌اش شد، مردي به نام خرباق که دستهايي بلند داشت بلند شد ونزد پيامبر ص رفت و جريان را برايش تعريف کرد. پيامبر ص با ناراحتي و در حاليکه عبايش به زمين کشيده مي‌شد خارج شد تا به مردم رسيد، فرمود : آيا اين مرد راست مي‌گويد؟ گفتند : بله، پس پيامبر ص يک رکعت خواند و سلام داد سپس دو سجده برد و سلام داد».

 4- هرگاه نداند که چند رکعت خوانده است 
از ابراهيم از علقمه از عبدالله روايت است : پيامبر ص نماز خواند. (ابراهيم گويد : اضافه يا کم خواند)(*) وقتي سلام داد به او گفتند اي رسول خدا آيا در نماز چيزي تازه اضافه شده است؟ فرمود : چه شده؟ گفتند : نماز را چنين و چنان خواندي، (عبدالله) گفت : پيامبر ص دو زانو و رو به قبله نشست و دو سجده برد، سپس سلام داد، و رو به ما کرد و فرمود : (إنه لوحدث في الصلاة شيي أنباتکم به ولکن إنما أنا بشر  أنسي کما تنسون، فإذا نسيت فذکروني و إذا شک أحدکم في صلاته فليتحر الصواب، فليتم علي ثم ليسجد سجدتين)[8] «اگر درنماز امري پيش مي‌آمد، به شما خبر مي‌دادم. ولي من هم بشرم، و مانند شما فراموش مي‌کنم پس اگر چيزي را فراموش کردم، به يادم بياوريد. و اگر کسي از شما در نمازش شک کرد براي از بين بردن شک تلاش کند، سپس نمازش را براساس آن تمام کند؛ بعد از آن دو سجده ببرد».

تلاش براي اطمينان به اين صورت است : فکر کند که در نماز چه سوره‌هايي را خوانده است؛ اگر به يادش آمد که دوسوره خوانده است مي‌داند که دو رکعت خوانده نه يک رکعت، و گاهي به ياد مي‌آورد که تشهد اول را خوانده پس مي‌داند که دو رکعت خوانده نه يک رکعت و سه رکعت خوانده نه دو رکعت، گاهي هم به ياد مي‌آورد که تنها فاتحه را در يک رکعت و بعد در يک رکعت ديگر خوانده بنابراين مي‌داند که چهار رکعت خوانده نه سه رکعت و در موارد ديگر نيز به همين گونه است، پس وقتي که براي رسيدن به آنچه نزديکتر به صواب است، تلاش کرد شک برطرف مي‌شود و در اين مورد هيچ فرقي بين امام و منفرد نيست».[9]

اگر تلاش کرد ولي نتوانست هيچ صورتي را ترجيح دهد بايد يقين را که همانا حداقل نماز است مبنا قرار دهد، چنانکه در حديث آمده است:
از ابوسعيد خدري روايت است که پيامبر ص فرمود : (إذا شک أحدکم في صلاته فلم يدرکم صلي؟ ثلاثا أم أربعا؟ فليطرح الشک و ليبن علي ما استيقن ثم يجسد سجدتين قبل أن يسلم. فإن کان صلي خمسا شفعن له صلاته، و إن کان صلي إتماما لأربع کانتا ترغيما للشيطان)[10] «هرگاه يکي از شما در نمازش دچار شک شد و ندانست چند رکعت – سه يا چهار رکعت – خوانده است بايد شک را از خود دور کند و بر يقين بنا کد، واز آنجا بقيه نمازش را بخواند سپس قبل از آنکه سلام بدهد دو سجده ببرد، پس اگر پنج رکعت خوانده باشد با انجام اين دو سجده نمازش زوج مي‌شود و اگر نمازش را چهار رکعت نمام خوانده باشد اين دو سجده سب خواري و زبوني شيطان است».

حکم سجده سهو
سجده سهو واجب است؛ چراکه پيامبر ص همانطور که در احاديث گذشته ذکر شد به آن امر فرموده و هرگاه در نمازش سهوي رخ مي‌داد سجده مي‌برد و حتي يکبار هم پيش نيامد که سهوي را در نماز مرتکب شود ولي سجده نبرد.

محل انجام سجده سهو
واضح‌ترين اقوال بيانگر اين است که محل سجده‌ي سهو بر حسب اينکه علت آن اضافه کردن چيزي در نماز يا وجود نقصي در آن، و يا شک و تلاش براي حصول اطمينان يا شک و مبنا قرار دادن يقين باشد، فرق مي‌کند. اين قول علاوه بر اينکه عمل به تمام احاديث سجده را در بردارد(*)، تفاوتهاي معقولي را هم بيان کرده است : 

اگر نقصي در نماز روي دهد مانند ترک تشهد اول، نقص آن بايد جبران شود، و آن بوسيلة سجده سهو قبل از سلام جبران مي‌شود، چون سلام، پايان نماز است، و اگر چيزي به نماز مانند يک رکعت اضافه شد، سجده سهو بايد بعد از سلام ادا شود؛ چراکه در يک نماز دو افزوده (رکعت اضافي و سجده سهو) با هم جمع نمي‌شوند، و چون سجده سهو براي خوار کردن شيطان است، و بمنزله نمازي مستقل است که نقض نماز را جبران مي‌کند، و پيامبر اکرم ص دو سجده سهو را بمنزله يک رکعت به حساب آورده است.

همچنين اگر در نماز شک کرد و براي رسيدن به صواب تلاش کرد، در اينصورت نمازش را کامل کرده است و دو سجده براي خوار کردن شيطان است، لذا بايد بعد از سلام باشد و اگر سلام داد در حالي که قسمتي از نمازش را نخوانده بود سپس آنرا کامل کرد نمازش کامل و سلام اول اضافي به حساب مي‌آيد و در اين حالت سجده سهو بايد بعد از سلام باشد؛ چراکه سجده در اين صورت تنها براي خوار کردن شيطان است.

اما هرگاه شک کرد ولي نتوانست صواب راتشخيص دهد، دو حالت پيش مي‌آيد، يا چهار رکعت خوانده يا پنج رکعت، اگر پنج رکعت خوانده باشد دو سجده نمازش را زوج مي‌کند تا مانند حالتي باشد که شش رکعت خوانده نه پنج رکعت و در اين حالت سجده سهو قبل از سلام است.

در اين قولي که ما تأييد کرديم، علاوه بر اينکه به همه‌ي احاديث عمل شده، مطابق با قياس صحيح نيز، درمواردي که نصي وجود ندارد، مي‌باشد، واين الحاق غير منصوص (آنچه در روايت نيامده) به آنچه منصوص است (در روايت آمده) مي‌باشد.[11]

سجده سهو براي ترک سنتي از سنتهاي نماز
اگر کسي از روي فراموشي سنتي را ترک کرد، مي‌تواند سجده سهو برد، چون پيامبر ص مي‌فرمايد : (لکل سهو سجدتان)[12] «براي هر سهوي دو سجده هست» و اين سجده سنت است و واجب نيست تا فرع (سجده سهو) حکمي بالاتر از اصل (سنت ترک شده در نماز) به خود نگيرد».[13]
.........................
[1]) صحيح : [ص. ج 2339]، [الإرواء 339].
[2]) فقه السنه (190/1).
[3]) متفق عليه : خ (1224/92/3)، م (570/399/1)، ن (19/3)، د (1021/347/3)، ت (389/242/1)، جه (1206/381/1).
[4]) صحيح : [الإرواء 2/109 – 110)، د (1023/350/3)، جه 