ر : 
به دليل فرموده خداوند متعال : )وَإن کَانَت وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصفُ( «واگر ورثه تنها يک دختر باشد، نصف ترکه از آن اوست».

3- دختر پسر :
چون به اجماع امت دختر پسر به منزله دختر است.
ابن منذر گويد[1]: «اجماع امت بر اين است که اگر ميت فرزند صلبي (که از پشتخود او است) نداشته باشد، پسران پسر او بمنزله پسران او و دختران پسر او بمنزله دختران او هستند».

4 و 5- خواهر پدري و مادري و خواهر پدري :
به دليل فرموده خداوند متعال : ) إنِ امرُؤٌ هَلَکَ لَيسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُختٌ فَلَهَا نِصفُ مَا تَرَکَ ( «اگر مردي فوت کرد و فرزندي نداشت و داراي خواهري بود، نصف ترکه از آن اوست».

ربع (يک چهارم) سهم دو دسته است:
1- شوهر در صورتيکه همسرش فرزند داشته باشد : 
به دليل فرموده خداوند متعال : ) وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکتُم إن لَم يَکُن لَّکُم وَلَدٌ ( «و براي زنانتان يک چهارم ترکه شما است، اگر فرزندي نداشته باشيد».
ثمن (يک هشتم) سهم يک گروه است
زني که شوهرش فرزند داشته باشد : 
به دليل فرموده خداوند متعال : ) فَإنِ کَانَ لَکُم وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَکتُم ( «و اگر شما فرزندي داشتيد، سهم همسرانتان يک هشتم ترکه است».
ثلثان (دو سوم) سهم چهار گروه است
1 و 2- دو دختر (و يا بيش از آن) و دو دختر پسر :

به دليل فرموده خداوند متعال : ) فَإن کُنَّ نِسَاءً فَوقَ اثنَتَينِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَکَ ( «پس اگر فرزندانتان همه دختر بودند و تعدادشان (دو يا) از دو بيشتر بود دو سوم ترکه سهم ايشان است».

3 و 4- دو خواهر شقيقه (پدري و مادري) و دو خواهر پدري :
به دليل فرموده خداوند متعال : ) فَإن کَانَتَا اثنَتَينِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَکَ ( «و اگر دو خواهر باقي بمانند دو سوم ترکه را به ارث مي‌برند».

ثلث (يک سوم) سهم دو گروه است 
1- مادر، اگر حجب (منع) نشده باشد :
به دليل فرموده خداوند متعال : ) فَإن لَم يَکُن لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أبَوَاهُ فَلأِمِّهِ الثُّلُثُ ( «و اگر مرده داراي فرزند نباشد و تنها پدر و مادر از او ارث ببرند، يک سوم ترکه به مادر مي‌رسد».

2- دو برادر يا بيش از آن و دو خواهر مادري، يا بيشتر : 

به دليل فرموده خداوند متعال : ) وَإن کَانَ رَجُلٌ يُورَثُ کَلاَلَةً أوِ امرَأَةٌ وَلَهُ أخٌ أو أُختٌ فَلِکُلِّ وَاحِدٍ مِنهُمَا السُّدُسُ، فَإن کَانُوا أکثَرَ مِن ذَلِکَ فَهُم شُرَکَاءُ فِي الثُّلُثُ ( «و اگرمردي يا زني به گونه کلاله از آنها ارث برده شد و فرزندي و پدري نداشتند) و برادر (مادري) يا خواهر (مادري) داشتند، سهم هر يک از آن دو يک ششم ترکه است و اگر بيش از آن (تعداد، يعني يک برادرمادري و يک خواهر مادري) بودند، آنها در يک سوم با هم شريک‌اند».

سدس (يک ششم) سهم هفت گروه است 
1- مادر زماني که ميت فرزند يا برادراني داشته باشد : 
به دليل فرموده خداوند متعال: 
) وَلأِبَوَيهِ لِکُلِّ وَاحِدٍ مِنهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَکَ إِن کَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإن لَم يَکُن لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أبَوَاهُ فَلأُمِّهِ الثُّلُثُ، فَإن کَانَ لَهُ إخوَةٌ فَلأِمِّهِ السُّدُسُ (    (النساء: 12)
«اگر مرده‌اي داراي فرزند و پدرو مادر باشد به هر يک از پدر و مادر يک ششم ترکه مي‌رسد و اگر مرده داراي فرزند (يا نوه) نباشد و تنها پدر ومادر ازاو ارث ببرند، يک سوم ترکه به مادر مي‌رسد و اگر مرده (علاوه بر پدر و مادر) برادراني (يا خواهراني از پدر و مادر يا از يکي از آندو) داشته باشد، به مادرش يک ششم ترکه مي‌رسد‌».

2- جده در صورت نبودن مادر :
ابن منذر گويد[2] : «اجماع کرده‌اند بر اينکه اگر ميت مادر نداشته باشد، جده يک ششم ترکه را به ارث مي‌برد».

3- يک برادر يا خواهر مادري :
به دليل فرموده خداوند متعال:
)وَ إن کَانَ رَجُلٌ يُورَثُ کَلاَلَةً أوِ امرَأَةٌ وَلَهُ أخٌ أو أُختٌ فَلِکُلِّ وَاحِدٍ مِنهُمَا السُّدُسُ(   (النساء: 12)

«و اگر مردي يا زني به گونه کلاله از آنها ارث برده شد (و فرزندي و پدري نداشتند) و برادر(مادري) يا خواهر(مادري) داشتند سهم هر يک از آندو يک ششم ترکه است».

4- دختر پسر با دختر صلبي:
به دليل حديث ابوقيس که گفت : «از هزيل بن شرحبيل شنيدم که گفت : از ابوموسي درباره دختر و دختر پسر و خواهر سؤال شد، گفت : دختر نصف ترکه و خواهر نصف ديگر آن را به ارث مي‌برد، نزد ابن مسعود هم برو او هم مانند من فتوي مي‌دهد، از ابن مسعود سؤال شد و سخن ابوموسي را برايش بازگو کردند. گفت : پس من (دراين موضوع) حق را گم کرده و از هدايت يافته‌گان نيستم.

به آنچه پيامبر ص در اين باره حکم کرده است، حکم مي‌کند، و بر اين اساس نصف ترکه به دختر و يک ششم آن به دختر پسر تعلق مي‌گيرد، که اين يک ششم مکمل دو سوم است، و آنچه باقي مي‌ماند به خواهر تعلق مي‌گيرد.

نزد ابوموسي رفتيم و آنچه را که ابن مسعود گفته بود برايش بازگو کرديم، گفت : تا زماني که اين عالم شايسته در ميان شما است، از من سؤال نکنيد».[3]

5- خواهر پدري، با خواهر شقيقه (پدري و مادري) به قياس بر دختر پسر با دختر صلبي، مکمل دو سوم هستند.

6- پدر زماني که ميت فرزند داشته باشد :

به دليل فرموده خداوند متعال:
) وَلأِبَوَيهِ لِکُلِّ وَاحِدٍ مِنهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَکَ إِن کَانَ لَهُ وَلَدٌ ((النساء: 11)
«اگر مرده‌اي داراي فرزند و پدر و مادر باشد به هر يک از پدر و مادر يک ششم ترکه مي‌رسد‌».

ابن منذر گويد[4] : «براينکه حکم جد (پدر بزرگ) در صورت نبودن پدر مانند پدر است اجماع کرده‌اند».
........................
[1]) الاجماع (79).
[2]) الاجماع (84).
[3]) صحيح : [الإرواء 1683]، خ (6736/17/12)، د (2873/97/8)، ت (2173/285/3) در روايت ابوداود و ترمذي جمله آخر «نزد ابوموسي ...» وجود ندارد.
[4]) الاجماع (84).عصبه

تعريف آن[1]
عصبه جمع عاصب است مانند طالب و طلبه، عصبه، پسران مرد و نزديکان پدري او هستند و مقصود از آنها در اينجا کساني‌اند که پس از پرداخت سهم اصحاب فروض بقيه ترکه به آنها تعلق مي‌گيرد، واگر از ترکه برايشان باقي نماند، چيزي به آنان نمي‌رسد، مگر اينکه عاصب پسر باشد؛ چون پسر در هيچ حالتي، از ارث محروم نمي‌شود. همچنين اگر از اصحاب فروش کسي يافت نشد، عصبه تمام ترکه را به ارث مي‌برند : 

ازابن عباس روايت است که پيامبر ص فرمود : (ألحقوا الفرائض بأهلها، فما بقي فهو لأولي رجل ذکر)[2] «سهمها را به صاحبان آن برسانيد، آنچه باقي مي‌ماند مال نزديکترين خويشاوند مرد به ميت است».

و خداوند متعال مي‌فرمايد : ) وَ هُوَ يَرِثُهَا إن لَم يَکُن لَهَا وَلَدٌ ( «(واگر خواهري بميرد و) فرزندي نداشته باشد برادر (پدري و مادري يا پدري) همه ترکه را به ارث مي‌برد».

در اين آيه تمام ترکه به برادري که تنها است نسبت داده شده و بقيه عصبه هم بر او قياس شده است.

اقسام عصبه :[3]
عصبه دو نوع‌اند : عصبه نسبي و عصبه سببي :

1- عصبه سببي:
عصبه‌اي است که سبب آن آزادي برده باشد، به دليل فرموده پيامبر -صلى الله عليه وسلم- : (الولاء لمن أعتق)[4] «ولاء براي کسي است که برده را آزاد